SWAMPSCOTT DORY’Sİ

Eğer Atlantik okyanusunun her iki yakasında evrensel olarak tanınan genellikle de bir iş yelkeni donanımlı Grand Bank Dory’si ise Amerikanın kuzey doğusu bu tip teknelerin en etkin ve gelişmişi, yelkene uygun olduğu kadar kürek seyrine de uygun olan Swampscott dory’sinin doğumuna neden olmuştur. Kısa zamanda bir salma da eklenen bu hafif ve şık tekne yüzyılın başında kulüpler tarafından bir halk eğlencesi olan yarışlarda kullanılmaya başlanmıştır.

Bugün Swampscott özellikleri nedeniyle amatörler tarafından en çok kullanılan ve aranan klasik  bir “Yelken&Kürek” teknesi sınıfıdır.

Eski tarihlerde Amerika Birleşik Devletlerinin uzun sahilleri ve iç suları pek çok yerel geleneksel ve özel amaçlı teknenin doğumuna beşiklik etmiştir. Bu teknelerin çoğu yerel küçük imalathanelerde inşa edildiğinden pek az tanınırlar hatta zamanla unutulmuşlardır. Günümüze kalanları ise piroglar, peapod’lar, wherry’ler, guideboat’lar, scow’lar, flattiron skifleri, sharpy’ler ve whitehall’lar olarak sıralayabiliriz.



BANK DORY KUZENİ
Bu küçük, geleneksel amerikan tekneleri içinde en meşhuru ve özellikle de hafif tekne denince ilk akla gelen dory’dir. Basit yapımı ve çok amaçlı kullanımı ile dory Büyük Bank ve Kıtanın kuzey doğusu açıklarında balık avcılığında, nehirlerden indirilen ve kereste hızarlarına tomruk taşımada ve pek çok sahil hizmetinde yıllar boyunca kullanılmışlardır. Genel olarak Atlantiğin her iki yakasında küçük tekne dendiği zaman ilk akla gelen dory’ ler ihtiyaç duyulan her yerde idiler.

Asırlar boyunca hakiki dory’ler Newfounlad (Yeni-Topraklar) Büyük Bank’ında balıkçılık amacı ile kullanıldılar. Ama bu tekne ailesi yerel gelenekler ve ihtiyaçlar ile benzerlerini veya türevlerini doğurmuştur. Swampscott dory’si de Grand Bank dory’sinin çok yakın bir akrabasıdır.

Küçük tekneler araştırmacısı ve tarihçisi John GARDNER’da  “sabun kutusu” ağır “iş teknesi” safkan dory’lerden çok uzak olan  “zarif çizgili” Swampscott’lara tutkundur. Adını New-England, Massachusetts yakınlarında Boston’un birkaç kilometre kuzeyinde yer alan küçük Swampscott kentinden alır.

Diğer New-England körfezleri Narraganstt, Cap Cod, biraz daha kuzeyde Casco ve Penopscott gibi Massachusetts körfezi sahilleri de bol miktarda ıstakoz, pavurya, morina, yılan balığı av sahalarının tam karşısında yer alan Swampscott kentinde XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl başında yüzlercesi okyanusa hafif eğimle kavuşan plajlarda bulunuyordu.

Swampscott kentinin limanı olmadığından tekneler plajlardan denize indiriliyor ve gün sonunda da yine plajlara çekiliyorlardı. Dolayısıyla balıkçıların ihtiyacı düztabanlı ve az su kesimi olan teknelerdi.

Önceleri New-England sahili boyunca küçük yerel tezgâhlarda sadece Grand Bank dory’si yapan ve binlercesi imal edilen tekneleri kullanıyorlardı. Ama John GARDNER’ın da altını çizdiği gibi standart dory’ler çok gelişmiş tekneler değillerdi. Denizcilikleri tartışılmaz, kolay yapılan ve ucuza çıkan teknelerdi. Ama içinde balık olmadığında ve boşken kürekle gidişi zordu ve yelkende orsaya giremiyorlardı.

Swampscott balıkçılarına dory denizcilik özelliklerinde ama daha ince fakat dory handikapları olmayan bir tekne gerekiyordu.

HİZMET VE YARIŞ TEKNESİ
Swampscott’da özgün olarak meydana çıkan bu teknenin Grand Bank’s dory’nin bir modifikasyonu mu yoksa büyük bir ihtimalle Avrupa’da çokça görülen dar tabanlı teknelerden mi esinlendiğini tam olarak bilmiyoruz. Klasik dory gibi inşa ediliyorlardı. Ama bordaları yuvarlak ve daha alçak, tabanları daha dar ve klasik dory armasından daha verimli bir yelkenleri vardı.

Swampscott dory’si o kadar büyük bir sükse yaptı ki Nahant, Glouchester, Salisbury Point ve Amesbury gibi daha kuzey de bulunan ve gerçek birer limanları bile olan kentlere kadar yayıldı. “U.S.Lifesaving Service” Amerikan Cankurtaran Birliği daha sonraki tarihlerde felekler üzerinden kayarak kullanılan Surfboat’lara dönüştürdü. Donanma hizmet teknesi olarak, kulüpler yarış teknesi olarak kullandılar.

Tanımlama olarak Swampscott Dory’si sadece Swampscott kentinde yapılabilirdi. Ama diğer bölgeler tekneyi kopya edip yörelerine göre adapte ettiler. O nedenle püristler Swampscott dışında yapılan benzer tekneler için daha çok “North shore dories” Kuzey bölgesi dory’si terimi kullanıyorlar.

YAPIM
Yüzyılın başında dory imalatı doruğa ulaştı. Massachusetts kuzeyinde pek çok kentte Swampscott dory’si inşa ediliyordu. En önemli imalatçılar arasında Amesbury’de LOWELL, Danversport’da JESSE HAMMOND, Marblehead’de WILLIAM CHAMBERLAIN, Nahant’da R.H. ROBERTSON ve Swampscott’ta ELBRIDGE E.EMMON, JOSHUA SMALL ve GEORGE L. CHAISSON sayılabilir.

Kabuğun hızla birleştirilmesi dory’lerin özelliğidir. Teknenin boyuna göre gabariler genişletip daraltılabilir. Kaplamalar ve eğriler şablonlarla yapılır. Swampscott dory’si yuvarlak bordalı olmasına ve görece olarak daha rafine bir tekne olmasına rağmen kolayca imal edilir.

Profesyonel olarak balık avcılığında kullanılan Swampscott dory’si değişik boylarda yapılıyordu: Ortalama boyu 5 metreden biraz kısaydı. Ama boy ölçüsü av sahası özelliklerine ve tekne sahibinin isteğine göre değişiyordu. Yüzyılın başında Danverports’da JESSE HAMMOND 4,84 boy–1,34 en ve 60 santimlik derinliği olan Swampscot dory’si ile ünlenmişti.

Kuzeni Grand Bank dory’si gibi Swampscott’da meşe veya melez ( hatmatak veya tamarak) eğriler üzerine çam bindirme kaplama yapılıyordu. Eğriler ya uygun ağaçtan yekpare veya düz ağaçlardan praçollar ile form verilerek yapılıyordu. Swampscott kuzeni Grand Bank’s dan bindirme kaplama ile birlikte dory tipik özelliği olan ve New-England yöresi mezar taşlarını andıran aynasını da almıştı.

En kaliteli dory’ler eğrileri buharda bükülerek şekil verilenleriydi. Örneğin JESSE HAMMOND buharda form verilmiş 4 eğri üzerine 5 sıra kaplama yapıyordu.

Su hattında “mezar taşı “ aynası daha geniş gibi gösterse de Swampscott aslında simetrik bir tekneydi. Zaten Swampscott’un bazı ardılları WILLIAM CHAMBERLINE’ın yaptığı veya bazı surfboat’larda olduğu gibi aynadan tamamen vazgeçmişlerdi. Swampscott teknelerinin bodoslamaları ise kendilerine özgüdür.

Başlangıçta Swampscott dory’leri 12 mm ‘lik 4 sıra çam kaplama olarak yapılıyordu. Ama zamanla New-England bölgesinde aşırı kesim nedeni ile yeterli çapta tomruk bulunamadığı için kaplama tahtaları daralmak durumunda kaldı ve 5 sıra olarak kaplama yapılmaya başladı.

Swampscott tabanı çam olarak yapılırdı. Ama bazı imalatçılar teknenin karaya alınması sırasında oluşacak yıpranmaya daha iyi dayanacak meşe ile ikinci kat bir taban koydular. Ek taban konmadığında ise tabanı korumak için yalancı omurgalar konuyordu. Diğer bir aşınan parça ise son kaplama üzerine yarım yuvarlak olarak monte edilen meşe yumru idi. Ağların ve ıstakoz sepetlerinin vereceği zarardan bordayı koruyordu.

DONANIM
Prensipte Swampscott dory’si kürekle kullanılan bir tekne idi. Yelken ise ek bir tahrik aracıydı. Direk orta postanın önünde bulunan oturak tahtasına dikiliyor ve Anglo-Saxon’lara koyun ayağını çağrıştırdığı için de “leg’o moutton” diye isimlendirilen üçgen bir yelken ile bodoslamaya bağlanan küçük bir flok kullanılıyordu. Direk çarmıhsız olup tekne giderken bile kolayca sökülüp takılırdı.

Swampscott balıkçı tekneleri bir salma kullanırlardı. Ama çoğunun dümeni yoktu. Dümen yerine bir kürekle idare edilirlerdi. Bu da hızla plaja baştankara olacak bir teknede dümenin uygun zamanda çıkarılması zorluğunu ortadan kaldırıyordu. Nadiren dümeni olanlarda da uzun bir yeke kullanılıyordu.

İTALYAN GÖÇMENLERİN UYARLAMALARI
Boston’da yaşayan İtalyan göçmenler XIX. Yüzyılın sonlarına doğru Swampscott Dory’sini kendilerine göre uyarladılar ve Kuzey sahillerinde Yankee’lerin balıkçılığını neredeyse bitirme noktasına getirdiler. Artık Boston limanı rıhtımlarına teknelerini bağladıkları için teknelerini plajlara çekme mecburiyetleri ortadan kalktığından Swampscott dory’si plan ve formlarını geniş ölçüde değiştirdiler.

İtalyanlar morina, ıstakoz, pavurya, yılanbalığı avlamak için açıkta bulunan kayalıklara erişmek amacıyla günde 15–20 mil yolu yelken ve kürekle gitmekten korkmuyorlardı. Hatta ortaya çıkışından hemen sonra ilk benzinli motorları teknelerine uyarlayanlar da onlar oldu. Motorlardan o kadar memnunlardı ki 1910’dan itibaren filolarının büyük bölümü motorize olmuştu. Plajlardan denize indirilen gerçek Swampscott doryleri atıl kalmıştı.


YARIŞTA
1890 yılları sonuna doğru Nahant ve Swampscott Dory Kulübü, Marblehead ‘in meşhur Beachcomber Yelken Kulübü ve Salem ‘in Alpha yelken Kulübü Swampscott dory’sini bir moda olarak yarışlarda kullanmaya başladılar. Bu destek ile Swampscott dory’sinden esinlenerek yapılan ve “clipper” denen yarış teknelerinin yapımına yol açtı.

Klasik clipper 6,40 boyunda orijinal Swampscott borda çalımından daha düz şiyer hatlı, daha dar tabanlı, daha yuvarlak bordalı – yarışlara uygun hale getirildikten sonra da yarım güverteli ve geniş küpeşteli- idiler.

Armaları iş Swmpscottlarına benzemekle birlikte daha büyüktü. İş teknelerinin aksine bumbaları kıçta aynayı aşıyordu. Armanın büyümesine rağmen çarmıh ve istralyanın kullanımı çok sonradır.

Yarış Swampscottları değişik klâslardaydı. En popüler olanları 18 ve 21 ayak olanlardı. En yaygın clipper’lar 6,40 boyundaki Marblehead’li W.CHAMBERLINE tarafından yapılan BEACHCOMBER ve ALPHA’lar ile XX. Yüzyılın başında küçük tekne imalatçısı C.D.MOWER’ın inşa ettiği X-DORY’ lerdi.

CHAMBERLAIN Beachcomerber’ı kendi kategorisinde tek tekneydi. 6,63 Boy–4,90m su hatttı- salma yukarıda 13 cm su kesimi- tam eni 1,50m- su hattında eni 1,17m -385 kg deplasmanlı ve 10,80m2 kocaman yelkenli bir sınıftı.

Beachcomber Yelken Kulübü yüzyılın başında Alpha Kulübünden hemen sonra kurulmuştu. Yelken sporu yirmili yılların başında altın çağına ulaştı ve her kulübün ortalama 25 adet dory’si vardı. Teknenin azami boyunu belirleyen katı kurallar vardı. Ama ekiplere salma formu, dümen formu, yelken şekli ve genellikle 2 eğri arasına konan safra ağırlığı ve yeri konusunda serbestlik sağlanmıştı.

Clipper_Dorry yarışları daha çok fizik gücü gerektiriyordu. Sert havalarda, kaba denizlerde ustalık gerektiren teknelerdi ama orijinal Swampscott dory kadar denizcilerdi ve tutkunları yelken seyrine bayılıyorlardı. Yarışlar Mayıs ortasından  Aralık ortasına kadar sürüyor ve dönemin şampiyonları clipperleri ile yarışıyorlardı.. Sezon içinde kulüpler arası yarışlar da yapılıyor ve özellikle de Beachcomber ile Alpha kıyasıya çekişiyorla

SWAMPSCOTT DORY  RÖNESANSI
Clipper –Dory’lerin “Belepok”ları yirmili yıllar boyunca sürdü. Sonraki otuzlu yıllarda birkaç yarışan dory kaldı. İkinci Dünya savaşı yıllarında yarışlar kayboldu. Günümüzde savaş öncesinden kalan clipper dory sayısı bir elin parmakları ile sayılabilir ama clipper dory’leri altın çağı hala hafızalardan silinmemiştir.

Pek çok insan Beachcomber’ların neden bu kadar uzun zaman denizlerde dolaştığını soruyor. Kulüp kurucularından E.A.Batchelder :”Sanırım bunu açıklayabilirim. Hiç alkol almazdık, Pazar günleri hariç her akşam kart oynardık ama asla parasına değil. Öyle zannediyorum ki alkol ve paralı kumar pek çok kulübü öldürdü. Beachcomber’lılar dini bir grup değildi. Ama 60 yıldır Marblehead’de Pazar günleri kutsaldır. Cumartesi akşamı oyun masasına bir örtü koyardık ve kimse yarışların sona ermesinden önce o örtüyü kaldırmaya cesaret edemezdi”

Dory yarış kulüpleri şimdi kayboldular ve bu çeşit popüler eğlenceler de hatıralarda kaldı. Ama son yıllarda, özellikle de Massachusetts Mystic Seaport Müzesinde küçük tekneler araştırmacısı olarak görevli John GARDNER’ın yazıları sayesinde Swampscott iş ve yarış teknelerine yeniden ilgi duyulmaya başlandı.

Önce National Fisherman sonra Maine Coast Fisherman dergilerindeki yazıları sonra The Dory Book ve Building classic small craft kitapları Swampscott Dory’sinin yeniden doğuşunda önemli kaynak oldular.

Yeni bir kuşak günümüzde bu çok amaçlı tekneyi yeniden keşfediyor ve ahşaptan, kontrplaktan ve hatta polyesterden imal ediliyorlar.

Peter H.SPECTRE & Marcel BELIN
“CHASSE-MAREE” No.62–1992
TERCÜME: M.Cem GÜR -2005/Kasım